Aluminium vliesgevel in ABN AMRO-paviljoen

Aluminium vliesgevel in ABN AMRO-paviljoen

Een gebouw uit de snelkookpan. Zo omschrijft ABN AMRO het Circl-paviljoen dat de bank aan de Amsterdamse Zuidas liet neerzetten.

Het paviljoen ontstond uit een permanente dialoog en discussie over circulair bouwen, over demontabele constructies, over hergebruik en terugname van materialen. Het eindresultaat is een gebouw dat niemand had voorzien.
Aan de gevels kreeg het gebouw aluminium vliesgevels van Kawneer, ontworpen, ontwikkeld en gemonteerd door De Groot en Visser. Ook aan de keuze voor die vliesgevel gingen discussies vooraf.

Een ontwerp dat ontstaat uit dialoog en discussie, in de ontwerpfase maar ook nog tijdens de bouw? Kan dat, in een bouwindustrie die het liefst alles vooraf vastlegt, hamert op gegarandeerde prestaties en certificaten verlangt die borgen wat producten kunnen, uit angst voor meerwerk, faalkosten, vertragingen en juridische conflicten? “Ja, dat kan”, zegt Hans Hammink, associate bij de Architekten Cie. en de projectarchitect van het Circl-paviljoen aan de Amsterdamse Zuidas: “Hier is iets ontstaan wat we vooraf niet hadden kunnen bedenken. Dat is te danken aan de fundamenteel andere werkwijze. Het was in dit project bouwen en ontwerpen tegelijk. De opdrachtgever wilde een paviljoen uitgaande van circulariteit. Dat was voor alle betrokkenen nieuw. De circulaire principes zijn bekend: demontabel bouwen, insteken op hergebruik, zo energieneutraal mogelijk. Maar voor iedereen was de vraag: hoe doe je dat in de praktijk?” Daaruit ontstond een gezamenlijke zoektocht naar de best denkbare oplossingen, aldus Hammink: “Ontwerp en bouw waren een proces van voortdurend vragen stellen en voorstellen doen. Soms met goede resultaten, bijvoorbeeld extra verdiepingshoogte, waardoor het gebouw flexibeler is geworden. Dat onvoorziene, die flexibiliteit, bleef tot in de bouwfase: een nieuw inzicht werd altijd besproken. We konden bijvoorbeeld twee jaar geleden geen bedrijf vinden dat goede gebruikte materialen kon leveren in de hoeveelheden die wij wensten. Een jaar later vonden we zo’n bedrijf wel. Daarop zijn we gaan kijken; waar kunnen we nog gebruikte materialen inpassen? Zo ging het steeds.” Het eindresultaat is een ruig gebouw met hout als hoofddrager – heel anders dan het strak marmeren paviljoen dat de Architekten Cie. aanvankelijk ontwierp, en waarvan de bouw zelfs al was begonnen. Maar ABN AMRO gooide na de bouwstart het roer drastisch om, wuifde het marmer weg en koos voor circulariteit.

Gevel uit gerecycled aluminium
Het ABN AMRO-paviljoen bestaat nagenoeg volledig uit hergebruikte en herbruikbare materialen. De toplaag van de vloeren is bijvoorbeeld gemaakt van afval- en kozijnhout, samengesteld tot parket. In het paviljoen zijn hergebruikte rioleringsbuizen verwerkt, oude stoeptegels en zelfs gerecyclede spijkerbroeken. Maar Circl is niet voor honderd procent circulair, onderstreept Hans Hammink: “Dat is nog niet mogelijk. Sommige producten zijn niet verkrijgbaar in een circulaire variant. Neem geïsoleerd dubbel en triple glas. Daar zitten coatings en kitten in. Die componenten zijn niet herbruikbaar. We hebben een glasfabrikant benaderd met de vraag of dat niet anders kan, bijvoorbeeld met klemmen. Wij bleken de eersten ooit die met die vraag kwamen. En de glasfabrikant gaf aan dat de 3000 vierkante meter projectomvang van Circle geen optie bood om zoiets nieuw te ontwikkelen. Dus heeft Circl conventioneel triple glas.” Aan de gevels kreeg het paviljoen van ABN AMRO eveneens een bestaand product – maar wel uit gerecycled materiaal: een aluminium Kawneer AA 100 Q HI+ vliesgevel, en Kawneer RT vouwwanden.
De AA 100 Q HI+ vliesgevel is Passiefhuis phA+ gecertificeerd. Het vliesgevelsysteem heeft een Uf-waarde van 0,81 W/m2K.

Geveldiscussies
Ook aan de keuze voor de Kawneer-gevel gingen dialoog en discussie vooraf, vertelt Directeur Techniek Anco Bakker van De Groot en Visser: “Die discussie draaide aanvankelijk om de vraag: gaan we in de gevel ramen plaatsen of komt er een vliesgevel? Bij ramen heb je onder andere te maken met verlijming met tweecomponentenlijm. Dat is binnen het circulaire bouwen problematisch.” Daaruit volgde de keuze voor een vliesgevelsysteem. En ook hier werden dialoog en discussie weer opgestart. Bakker: “We wilden een circulair, demontabel en herbruikbaar product. Twee leveranciers werden om specificaties gevraagd. Alleen Kawneer kon exact aangeven welk percentage aan gerecycled materiaal zij in hun AA 100 Q HI+ vliesgevel toepassen en hoeveel procent van de gevel gegarandeerd wordt gerecycled bij de terugname.” Zodoende viel de keuze op de vliesgevel van Kawneer. Anco Bakker: “Dat systeem is vervolgens standaard toegepast, geschroefd dus demontabel. Uitdaging was wel om geen kit of pur te gebruiken. Wij besloten om zoveel mogelijk EPDM-folies in te zetten, die een goede luchtdichtheid garanderen, en om zo min mogelijk extra materialen te gebruiken. Er zit bijvoorbeeld bij de aansluiting van de bovenkant van de vliesgevel op de vloer een extra profiel om een isolerend aluminium sandwichpaneel in te kunnen klemmen. Dat is kostenverhogend, maar we wilden het gebruik van pur zoveel mogelijk vermijden. Het systeem is nu demontabel.”

‘ Als je circulair bouwt, moet je je ogen en oren goed openhouden’

Niet perfect willen zijn
De aluminium vliesgevel van Kawneer is geanodiseerd, niet gecoat. Hammink: “Zonder coating kunnen we de gevel hergebruiken. Anodiseren, wat je ook niet wilt als het niet hoeft, was hier nodig vanwege de aanwezigheid van spoorlijnen in de omgeving. Als je dan niet anodiseert, heb je aan je gevel binnen een paar jaar last van koperdeeltjes.” Een van de lessen van Circl is volgens Hammink dat het geen zin heeft om perfect te willen zijn: “Je moet het zo goed maken als je kan; hoe doen we het zo duurzaam, zo circulair mogelijk?” Dat gold ook voor de gevel. Hammink: “We hebben geen pur en geen kit gebruikt, maar er is uiteindelijk toch een schuimbandje nodig, en daar zit een zelfklevende strip aan. Wij zouden daar het liefst een ‘post-it’-achtig materiaal gebruiken dat je kan verwijderen wanneer de gevel gedemonteerd wordt voor hergebruik. Zo’n product was niet te vinden. Maar nu blijkt tijdens
een recente ontmoeting met DSM dat men daar een lijm ontwikkelde die loslaat onder ultrasoon geluid. Zo’n product is goed bruikbaar voor een circulair gebouw.” Ook dat noemt Hans Hammink een les van het gebouw: “Je moet je ogen en oren open houden als je circulair bouwt.” En: “Werk met neutrale onderdelen met een simpele hoofdvorm, voor een goede herbruikbaarheid.”

Levend laboratorium
ABN AMRO omschrijft Circl als een ‘living lab’, dat zich continu kan aanpassen aan veranderingen vanuit gebruik, omgeving en de laatste stand der techniek. Hans Hammink: “Als we in of aan het gebouw iets moeten vervangen, kijken we of er inmiddels iets nieuws is ontwikkeld of als prototype beschikbaar is, een beter alternatief, nieuwe ontwikkelingen. Bijvoorbeeld gelijkstroom – de algemene verlichting is daarop aangepast.” Ook aan de gevel is Circl een levend laboratorium. De Groot en Visser toont er zijn innovatieve Fasolar, dat het weren van zonnewarmte koppelt aan het opwekken van energie en het reguleren van zonlicht. De Groot en Visser ontwikkelden de modulaire Fasolar samen met Mii+u architecten en Solfence Solar Technologies. In het paneel wordt invallend zonlicht door lenzen gebundeld en gericht op een energiecollector in een horizontale buis. In de buis wordt de energie opgevangen in de vorm van warmte of als elektriciteit. Anco Bakker: “Circl biedt ons een podium om het product te laten zien. Maar het wordt in het paviljoen ook daadwerkelijk gebruikt om een boiler te verwarmen voor warm tapwater.” De Groot en Visser testte Fasolar 1,5 jaar lang in een mock-up, wat betreft lichtdoorlatendheid, energieopbrengst en warmtewering. Anco Bakker: “Uit de testopstelling hebben we diverse optimalisaties en verbeteringen afgeleid. Deze gaan we samen met de input uit de markt doorvoeren in onze versie 2.0. Maar eerst dus kijken wat de markt ervan vindt. Wenst die niet andere verbeteringen? Ook is voor ons belangrijk wat adviesbureaus van het product vinden, in het kader van een EPC-berekening. De energieopbrengst en de zonwering zijn elementen die in de EPC worden meeberekend.”

Gebouwpaspoort
De Architekten Cie. ontwikkelde voor Circl een gebouwpaspoort, in de vorm van een digitaal tweelinggebouw. Hammink: “Het paviljoen is in BIM 3D gerealiseerd. Met een IT-bedrijf hebben we dat verrijkt met circulaire data, zoals levensduur en eigenaar. Die data houden we bij en we onderzoeken of ze bruikbaar zijn bij beheer en onderhoud, én of we de materialen kunnen uitdrukken in een geldwaarde.” Volgens Hammink is het gebouwpaspoort van het Circl-paviljoen het meest concrete online werkende exemplaar dat momenteel in Nederland voorhanden is.

Circulair verhaal
Circl bestaat uit souterrain, begane grond en eerste verdieping. Hoofddraagconstructie en vloeren zijn uit hout. Projectarchitect Hans Hammink: “Omdat de bouw van het eerdere ontwerp van het paviljoen al was gestart, zaten er betonpalen in de grond, op een afstand van 8,10 x 8,10 meter. Toen het besluit viel om een circulair alternatief te ontwerpen, hebben we die palen gehandhaafd. We wilden geen materialen verspillen die al waren toegepast. 8,10 meter is een grote overspanning voor hout. Daarom konden we geen massief houten delen gebruiken, maar waren we gebonden aan gelamineerde delen. Daarvoor hebben we dan wel weer gezocht naar de minst slechte lijm. En het hout komt uit Nederland, lariks uit Drenthe, zodat de transportbewegingen kort waren. En de opdrachtgever wilde graag een gebouw waarin hij de circulariteit goed kon demonstreren en dat educatief kon inzetten, zichtbaar en duidelijk. Daarop is het gebouw ook ontworpen, als een verhaal over duurzaamheid en circulariteit.” Esthetisch is iets nieuws ontstaan, aldus Hammink: “De ontwerpwijze heeft gezorgd voor een nieuw beeld, waar we erg tevreden mee zijn. Circl is een gebouw met een prettige sfeer en het voelt aan alsof het er al heel lang staat.”

Tekst Hans Fuchs
Beeld De Groot en Visser

Hier uw advertentie?
Bel +31 (0)73 503 35 44.

Schrijf u in voor onze nieuwsbrief